Historia sztuki

Młode państwo Chorwacja nigdy nie miało okazji rozwinąć własnego stylu artystycznego, lecz adaptowało i modyfikowało charakter pisma swoich okupantów. Tak w Chorwacji znajduje się dziś wyjątkowa mieszanka kultury osmańskiej, weneckiej i austro-węgierskiej, która właśnie w architekturze i ikonostasach jest nadal wszechobecna. Ponieważ poszczególne siły okupacyjne okupowały Chorwację właśnie w szczycie swojej potęgi, były zawsze dość zamożne, by wiele inwestować w reprezentację i sztukę — co było dla Chorwatów korzyścią, a dla sąsiednich potęg bodźcem, by również małe państwo adriatyckie chcieć wziąć w posiadanie — po czym znów nowe wpływy znajdowały swoją drogę do sztuki chorwackiej. Tak historia sztuki i kultury jest bardziej wszechstronna, ciekawsza i bogatsza niż ta wielu innych krajów, tylko właśnie nie tak izolowana i samodzielna.

Najstarsze powstałe w Chorwacji dzieła sztuki znajdują się dziś w krajowych muzeach historycznych: naczynia i biżuteria z okolic Zadaru i Šibeniku, narzędzia pracy z wysp Brač, Vis i Hvar pochodzą od rzemieślników z epoki kamienia. Wykopane wyroby z brązu i na przykład relief Kairosa z Trogiru datuje się na czasy Greków i Rzymian, którzy dawniej nomadzkim plemionom Dalmacji przybliżyli obok akweduktów, term i towarów handlowych także szczególne finezje obróbki metalu i rzeźbiarstwa. Architektura nowych przybyszów zachowała się dziś już tylko w ruinach: właśnie na wsi można tu i ówdzie jeszcze zobaczyć mury fundamentowe rzymskich domów wiejskich. Pałace w stylu antycznym z kolei budowali miejscowi, którzy długo mieszkali w Rzymie i przywykli do przepychu i pompy. Pałac Dioklecjana jest tu chyba najbardziej dobitnym przykładem. Budowle użytkowe cechował pewien pragmatyzm: podczas gdy na Bałkanach postępowała chrystianizacja, bogatsze rodziny handlowały przede wszystkim w Rzymie. One, i tylko one, były w sytuacji finansowej pozwalającej wznosić nowe domy Boże i wzorowały się przy tym na praktycznych halach targowych, które znały z Italii. W końcu potrzebowały przede wszystkim miejsca na zgromadzenia, a mniej ozdobnie wystrojonego budynku reprezentacyjnego. Tak powstało to, co znamy dziś jako bazylikę. Kiedy potem administrację prowincji dalmatyńskiej przeniesiono z Rzymu do Bizancjum, Chorwaci odkryli piękno budowli kopułowych i geometrycznej ornamentyki. Tak zachowane do dziś kościoły świadczą o tym, że region ten był stykiem między Wschodem i Zachodem nie tylko gospodarczo.

Budowle romańskie z XI do XIII wieku, z których faktycznie kilka zachowało się przede wszystkim w wielkich miastach, rozpoznacie po oknach bliźniaczych albo trojaczych, po regularnie ułożonych, grubych płytach kamiennych i po gładko oszlifowanych ramach. Do budowy chętnie stosowano marmur chorwacki, który był też lubianym dobrem eksportowym — i tak wille we Włoszech właściwie wyglądają jak chorwackie, nawet jeśli ze środkowoeuropejskiego punktu widzenia działa to dokładnie odwrotnie! Dopiero pod koniec romanizmu, na progu gotyku Chorwacja znalazła swojego wybitnego artystę tego czasu: mistrz Radovan stworzył słynny portal katedry w Trogirze i przez kreatywność i biegłość artystyczną przyjemnie odróżnił się od swoich nauczycieli i poprzedników.

Dzisiejszy obraz miasta większości miast został w XIV i XV wieku określony przez gotyckich budowniczych. Podczas gdy dawniej każdy mógł budować, gdzie i jak chciał, teraz każda fasada, każdy balkon, każde piętro musiało być dokładnie przemyślane i najpierw zatwierdzone. Z perspektywy czasu odwiedzający i mieszkańcy umieją cenić tę biurokrację. Ponadto i większość warowni pochodzi z epoki gotyckiej, bo teraz trzeba było się bronić przed wojskami z Turcji. Przy tym jednak artyści na szczęście mieli jeszcze dość okazji, by stworzyć kilka naprawdę wartych zobaczenia dzieł: był to złocony sarkofag w Zadarze, tablice ołtarzowe w Trogirze albo zbiór rękopisów w Splicie.

Renesans był w Chorwacji, a przede wszystkim w Dubrowniku, czasem domów letnich. Prawie każda rodzina, która coś o sobie trzymała — i chciała, by czynili to także sąsiedzi — budowała sobie drugą siedzibę na wybrzeżu. Przy tym mniej próbowano naśladować reprezentacyjny styl wenecki, niż rozwinąć własną architekturę wedle zasady „forma podąża za funkcją”. Ale co się tyczyło budowli publicznych jak kościoły, katedry i na przykład Pałac Rektorów w Ragusie, znów przywiązywano więcej wagi do zdobnych kapiteli, harmonijnych loggi i działania na zewnątrz w ogólności. Kto nie orientował się na Serenissimę, obracał wzrok w przeciwnym kierunku i studiował nieskończone, wplecione jedne w drugie pasy dekoracyjne Imperium Osmańskiego, kopulaste stropy i niemal wolne od kolumn pomieszczenia. Jak bardzo w Chorwacji broniono się przeciw panowaniu Turków, tak bardzo pozwalano ich stylowi budowania inspirować siebie. Także w malarstwie Chorwacja przeżyła w czasie renesansu nowy rozkwit: włoscy mistrzowie jak Tintoretto i Tycjan przybywali do Dalmacji, by wymieniać się tu z lokalnymi wielkościami jak Medulić i Klović.

Kościoły, klasztory i budynki szkolne wyrastały w czasie władzy austriackiej tak licznie z ziemi, że kraj Chorwacja nie jest finansowo w stanie wszystkich tych dóbr kultury należycie utrzymywać. Tylko najpiękniejsze i najważniejsze budynki ze swoimi typowymi wygiętymi liniami, figlarną fasadą i inspirowanym niemiecko-austriackim stylem są dziś jeszcze dobrze zachowane. Znajdują się przede wszystkim we wnętrzu kraju, bo region nadbrzeżny w XVII wieku właśnie przesuwał się za swój zenit gospodarczy, podczas gdy okolice wiejskie profitowały z odejścia armii osmańskiej.

Praktyczne osiedla hotelowe i kompleksy mieszkaniowe, które po drugiej wojnie światowej i z nadejściem turystyki szybko wybito z ziemi, są bardziej funkcjonalne niż ładne. „Suwerenny, konsekwentny bauhaus” byłby eufemistycznym opisem. Ale na szczęście nie ma ich zbyt wielu, a oko ma obficie okazji, by przyglądać się starszym, bardziej kunsztownym budowlom. Jednym z piękniejszych, wartych zobaczenia budynków XX wieku jest bez wątpienia willa malarza i rzeźbiarza Meštrovića, która w międzyczasie została przemieniona w muzeum. Genialny i krytyczny artysta kazał ją przebudować według własnych planów i w ogrodzie umieścić ogród rzeźb. W niej możecie śledzić twórczość Meštrovića przez dziesięciolecia i jego komentarze do chorwackiej historii, polityki i przyszłości.