Stari Grad

Naukowcy i sportowcy, artyści i turyści: mieszkańcy Stari Gradu dostają do zobaczenia prawie tyle samo, co sami odwiedzający. Historycznie istotne położenie, spokojne morze w rozległych zatokach, spokojna, ale żywa atmosfera i nie najmniej własna gościnność uczyniły Stari Grad magnesem dla odwiedzających. Przez to powstało w ostatnich latach co prawda kilka dominujących krajobraz kompleksów hotelowych, a i port został „uwolniony” od swojego rustykalnego uroku — ale to łatwo się przeoczy, gdy błądzi się po zwietrzałych uliczkach z ich grubymi murami albo zwiedza się obrośnięty zamek Tvrdalj.

Ich najwidoczniej nieomylne wyczucie szczególnie pięknych położeń nie zwiodło starych Greków także w roku 384 p.n.e., gdy w miejscu dzisiejszego Stari Gradu wznieśli nowe miasto. Przybywając z wyspy Paros nazwali miejscowość „Faros” — nazwa, którą większość mieszkańców Stari Gradu chętnie oddałaby na powrót swojemu miastu rodzinnemu. W roku 219 p.n.e. Rzymianie zniszczyli jednak większą część miasta, poza kilkoma częściami muru cyklopowego. Także architektura rzymska niestety nie przetrwała stuleci — może chrystianizacja była jednym powodem, i to, że wierząca ludność wykazywała mało skrupułów przy burzeniu „pogańskich” budowli. W 1147 roku pobożny Stari Grad awansował nawet na siedzibę biskupa i do roku 1278 — zanim przeniosła się do Hvaru — zasiadała tu również administracja całej wyspy. Swoją widoczną jeszcze dziś epokę rozkwitu Stari Grad osiągnął jednak w XVI wieku: liczne kamienice, dziko-romantyczny zamek obronny i idylliczne piazze pochodzą z tego czasu.

Po rozbiórce starej świątyni obywatele Stari Gradu kazali wznieść romańsko-gotycki kościół w bliskości muru cyklopowego. Dokładna data budowy jest nieznana, ale źródło z 1332 roku pierwszy raz wzmiankuje tę budowlę, która wedle wszelkiego prawdopodobieństwa służyła ludności nie tylko do zgromadzeń i nabożeństw, lecz była też i przede wszystkim pierwszą siedzibą biskupią miasta. I poza tym wokół kościoła plotą się liczne spekulacje i zagadki: jak chrzcielnica z V wieku mogła pozostać nieodkryta do 1957 roku? Jakie relikty z minionego czasu leżą jeszcze zakopane w gruncie wokół domu Bożego? Nic dziwnego, że każdego lata liczni studenci archeologii ciekawie kopią za kościołem, by odpowiedzieć na kilka z tych pytań — a w międzyczasie poświęcają się naturalnie chętnie też pytaniom ciekawych widzów.

Petar Hektorović, poeta i obserwator swojego czasu, kazał zbudować sobie i swoim przyjaciołom z wyższych sfer między 1520 i 1569 rokiem zamek rozrywkowo-obronny. Grube mury, które są tymczasem przetkane pędami roślin i sprawiają, że założenie obronne działa jak zaczarowany zamek z bajki, otaczają dziedziniec, ogród, altanę i sadzawkę rybną. Ale Hektorović bynajmniej nie obracał się tylko w swoim elitarnym towarzystwie renesansowym: znał i cenił życie rybaków i wieśniaków, swoim dziełem „Rybołówstwo i rozmowa rybacka” stał się słynny ze swoich trafnych anegdot i niektóry chorwacki toast pochodzi od tego bliskiego ludowi artysty. Nawet jeśli nie można mu odmówić pewnej afektacji — w najszlachetniejsze kamienie zamku wyryto jego cytaty w kilku językach — to jednak wobec tej cechy (przede wszystkim u innych) był zawsze także krytyczny: jego „si te gnosti cur superbis” (jeśli znasz siebie, dlaczego jesteś tak próżny) nad ustępem do dziś pozwala uśmiechnąć się nie tylko nauczycielom łaciny. Kto chce sobie wyrobić bardziej plastyczny obraz pana domu, znajdzie przed zamkiem posąg, który wzniesiono na jego pamiątkę. Kto interesuje się bardziej czasem i stylem życia w ogólności, może codziennie między 10 i 12 oraz 18 i 20 za około 2 euro liczyć ryby w sadzawce i obejrzeć małą, ale odkrywczą kolekcję etnograficzną albo po prostu — całkiem jak odwiedzający dawniej — przechadzać się dla przyjemności.

Z założonego w 1482 roku klasztoru dominikańskiego po podłożeniu ognia przez armię turecką ledwie co zostało. Dzisiejsza budowla została wzniesiona w XVI wieku — tym razem chroniona przez wieżę i z jeszcze ogromniejszym kościołem niż jej poprzedniczka. Kto od 9 do 13 albo od 18 do 21 zwiedza klasztor, samą wielkość uzna jednak tylko za stosowną, mierząc ją skarbami, które znajduje wewnątrz: obraz Tintoretta „Złożenie do grobu” wpisuje się gustownie w architekturę i nadaje pomieszczeniu nabożny nastrój. Stosownie do tego leży tu pochowany wysoko czczony poeta Petar Hektorović. W klasztorze muzeum sakralne świadczy o przeszłości miasta jako siedziby biskupiej, a muzeum archeologiczne uprowadza odwiedzających w ostatnie 2000 lat historii miasta.

Jak nazwa muzeum miejskiego już wskazuje, staramy się tu ująć historię dzisiejszego Stari Gradu w jego ciągłości. Bo podczas gdy księgi historyczne chętnie relacjonują w epizodach i erach, ludzie we wszystkich czasach żyli jednak co prawda może z przełomami, ale nigdy z nagłymi zmianami. Tak odwiedzającemu przedstawiane jest tu Faros/Stari Grad, jak ukazywało się ono mieszkańcom w ich poszczególnych czasach życia. Tablice obrazowe i znaleziska opowiadają historię morską, a dzieła najbardziej utalentowanych artystów regionu relacjonują o codziennym życiu i jak zmieniało się ono przez stulecia — reprezentowani są też artyści współcześni jak Bartol Plančić.

Bezpośrednio przy placu głównym zbudowano w 1605 roku pierwszą katedrę Stari Gradu: barokowy Sv. Stjepan. Dla stojącej obok kościoła dzwonnicy pozostałości greckiego muru cyklopowego zostały jeszcze bardziej zredukowane: fundament składa się właśnie z tych kamieni. Na fasadzie zewnętrznej wieży można zobaczyć dodany w 1753 roku relief antycznego statku, a w samym kościele chrzcielnicę z roku 1592. Może to przypadek, może jednak mieszkańcy Stari Gradu potrzebowali po swoich nabożeństwach programu kontrastowego; w każdym razie właśnie obok najważniejszego domu Bożego miasta stoi antyczny relief z obiecującą nazwą „Eros”.