Wodospady i bieg rzeki — Krka

Cztery kilometry na wschód od miejscowości Knin wypływa rzeka Krka. Przez dolinę Kninsko polje dociera ona do wąwozu, w którym będzie kontynuować swój bieg. Dodatkowo rzeka jest zasilana przez Butišnicę, która tuż za twierdzą przy Kninie wpływa do Krki, przy czym pierwotne „miejsce spotkania” obu rzek leżało dalej w górę rzeki, ale to sztucznie stworzone w tym miejscu oznacza także wejście do parku narodowego. Stąd podąża się za Krką 12 km w dół rzeki, by dojść do pierwszego wodospadu: Bilušić-buk spada prawie 20 metrów w głąb i dzieli się głównie na dwie wielkie kaskady. Przez lekkie „prace przebudowy” w przyrodzie zapobiegnięto także tu regularnym zalaniom, a podążając za biegiem rzeki 2 km dalej dochodzi się do jeziora Brljansko jezero, które służy też jako zbiornik zaporowy przy dużych opadach. Z 1300 x 400 metrami oferuje ono dostatecznie dużo przestrzeni i wody, by zasilać następujący wodospad.

Na wysokości 15,5 metra nad swoim dalszym przebiegiem Krka przekracza bariery Brkljan, których przebieg drogowy umożliwił jednocześnie połączenie między miejscowościami Drniš i Kistanje. Manojlovac, kolejna kaskada, jest najwyższą w parku: prawie 60 metrów woda przekracza tu w kilku stopniach. Jeden wodospad spada 32 metry w głąb, mniejsze wodospady wydają się przyłączać do niego jak gdyby celowo, w innym miejscu bystrza perlą się po wielkich kamykach, wąwóz wznosi się w dalszym przebiegu na ponad 200 metrów nad łożyskiem rzeki, a z punktu widokowego powyżej Manojlovca, przy drodze między Kninem i Kistanje, ma się najlepszy widok na to widowisko. Obok imponującej przyrody uwagę zwracają jednak także kamienne łuki, które nazywa się tu „wydrążonym kościołem” (Šuplja crkva). Te wzniesione wokół płaskowyżu pozostałości rzymskiego obozu wojskowego i osady Burnum były jeszcze zasiedlone do VII wieku, dziś można znaleźć już tylko resztki — które jednocześnie świadczą i o przepychu dawnych mieszkańców, i o sile przyrody oraz o przemianie czasu. Następnym wodospadem, który rzeka ma przed sobą, jest Rošnjak, przy którym masy wody z hukiem spadają 8,4 m pionowo w głąb, bez konieczności przekraczania kilku stopni czy tras. Na lewo i prawo od niego wznoszą się ściany wąwozu, wodospad i leżący pod nim bieg rzeki są niemal niedostępne i człowiek natychmiast czuje się w tym krajobrazie przypomniany o filmach z Dzikiego Zachodu i przygodach na jego pograniczu.

Dostęp do rzeki staje się już kilometr dalej, przy grupie wodospadów Miljacka, o wiele lepszy, tak że wzniesiono tu w 1906 roku również elektrownię. Ta niegdyś największa elektrownia wodna Europy łączy tunelem wodospady Brljan, Manojlovac, Rošnjak i Miljacka i czerpie z ich ruchu energię. By w ogóle móc najpierw zasilić system tuneli dostateczną ilością wody, żeby nieprzerwanie wytwarzać prąd, trzeba było przez pół roku przekierowywać tutaj całą wodę. Wtedy górne wodospady wyschły, a wejście do parku narodowego urządzono poniżej elektrowni. Ale gdy tunele były dostatecznie wypełnione, dawne wodospady utworzyły się znowu, wejście znajduje się odtąd w tym samym miejscu, a wraz z pozyskiwaniem energii regulowany jest też poziom rzeki, tak że nie może dojść ani do okresów suszy, ani do powodzi. Kolejne dwa kilometry w stronę wybrzeża dwa średniowieczne zamki górują po obu stronach rzeki. Na zachodzie stoi Trošenj, który nazywany jest też Čučevo, na wschodzie czuwa Nečven. Oba bastiony zostały wzniesione w XIV wieku przez słynne i zamożne rodziny, w 1522 roku zdobyte przez Turków i pozostały zajęte do 1686. Następnie budowle stały puste, a wiatry, opady deszczu i zmiana pór roku zbliżają je coraz bardziej do ich statusu ruin. W dolinie natomiast rzeka Krka zdaje się bardziej żywa niż kiedykolwiek: bystrza i głośny szum, przyspieszenie wody przez skrajnie wąski przebieg wąwozu i wciąż mielizny sprawiają, że tak spokojna wyżej rzeka jest ledwie rozpoznawalna. Spokojniejsza staje się Krka dopiero przy rozszerzeniu Aranđelovac, które przedstawione jest na niezliczonych pocztówkach. Tutaj leży nieopodal brzegu prawosławny klasztor Sveti Arhanđel, nazwany po jednym z archaniołów, przy czym z powodu położenia popularne jest też określenie Manastir Krka. Kompleks z kościołem i budynkami gospodarczymi był wspomniany już w 1402 roku, ale aż do XVIII wieku dopracowywano architekturę i dodawano coraz nowe elementy. Żyzna, zawierająca margiel gleba zapewnia z dębem omszonym, grabem wschodnim, jesionem i klonem soczystozielony kontrast dla promiennego błękitu rzeki.

Po jeziorze między pionowymi ścianami skalnymi, między klasztorem Bogočin i oddaloną o 6 km barierą Roški, płyną statki wycieczkowe, a po 150 m wysokich urwiskach po obu stronach wędrują wysportowani odwiedzający park. Za tym bieg rzeki rozszerza się na długości 650 m do 450 m szerokości. Przy tym woda płynie przez liczne mielizny i głazy narzutowe, stopnie i bariery, małe trasy i płaskie wzniesienia, tak że migocząca powierzchnia przypomina bardziej sznury perł albo srebrne ogony, niż żeby chciało się to faktycznie nazwać wodospadem. Pośrodku tego piękna, zwanego Roški slap, wystają z wody wysepki, a na końcu woda jednak jeszcze spada ostatnią resztę bądź co bądź 27 metrów wysokości, które przezwycięża na tym odcinku rzeki.

U stóp wodospadów znajduje się wodociąg z młynem, w którym prezentuje się tradycyjną obróbkę zboża, starodawne metody prania i samą elektrownię. Do wyboru można zwiedzać wodospady Roški slap łodzią wycieczkową albo z lądu: droga prowadzi tu z Drniša, a wkrótce ma zostać zbudowany most nad najpiękniejszym miejscem wirów i bystrzy. W trzeciej i ostatniej części rzeki — powszechnie dzieli się Krkę od jej źródła do wodospadu Miljacka i potem znów do Roški slap, ponieważ jej przebieg, ilość wody i okalająca przyroda na całym odcinku bardzo się różnią, w obrębie odcinków są jednak relatywnie podobne — najpierw otwiera się widok na jezioro długie na 1 km i szerokie na 300 m, okolone bagienną okolicą i łagodnymi zboczami górskimi. Jezioro zamyka wąwóz Medu gredama, przy którego wejściu wybudowano kiedyś twierdzę Kamičak. Dziś z zaplanowanej w XIII wieku budowli zachowały się już tylko ruiny — jeden powód więcej, by zazdrościć tamtejszym panom domu pięknego widoku! Spacerem z Bristane można przynajmniej zwiedzić słynną jaskinię Šuplja stina z jej trzema otworami i pozwolić wzrokowi błądzić po niepowtarzalnej scenerii. Udany kontrast do tego tworzy widok z łodzi, gdy płynie się po miejscami tylko 50 m szerokiej wodzie wzdłuż wysokich na 150 m, pionowych ścian skalnych. Po tym, jak podąży się 500 m za przebiegiem rzeki, wąwóz nagle znów się otwiera i uwalnia widok na Visovačko jezero.

To największe, wynoszące 3 km x 500–1000 m rozprzestrzenienie między dwoma wodospadami na całym terenie parku jest słynne przede wszystkim z powodu leżącej w jego środku wyspy: na około jednym hektarze sztucznie nasypanej ziemi zbudowano kościół i klasztor, które są zamieszkiwane jeszcze dziś. Ale podczas gdy w XIV wieku pustelnicy próbowali tu jeszcze ukrywać się przed światem, dzisiejsi mnisi tak bardzo cieszą się z odwiedzin, że gości, którzy drogą ze wschodu podjeżdżają bezpośrednio do brzegu jeziora, chętnie też własnoręcznie odbierają łodzią i przewożą. Szczególnie żywo jest na wyspie 2 i 15 sierpnia, gdy pielgrzymi masowo odwiedzają mały ogród klasztorny, muzeum i stare mury. Naprzeciw wyspy, na zachodniej stronie rzeki, znajduje się jeszcze bardziej historyczne piękno przyrody: najstarsze drzewa parku, dęby ostrolistne o średnicy pnia do 40 cm, i tak samo długo tu zakorzenione dęby omszone tworzą szczególnie inspirującą scenerię.

Następny wodospad, Skradinski buk, jest oddalony o około 5 km, a na całej trasie można obserwować płazy i ptaki błotne, które gdzie indziej stały się rzadkie, w ich ulubionym środowisku. Krótko przed następnym wodospadem można zauważyć w skale szczególną rzecz: między zwykłym usłojeniem widać nagle miękki i porowaty trawertyn — wskazówkę, że był tu wcześniej kolejny wodospad, ale że został pod naciskiem mas wody i przez erozję stopniowo „zeszlifowany”. Do tego dochodzi, że w tym miejscu Čikola łączy się z Krką i właściwie znacznie głębsza misa wodna za dawną barierą jest tak dobrze wypełniona, że prawie nie da się zauważyć różnicy wobec zwykłego biegu rzeki. Čikola wypływa z podziemnego źródła karstowego, które tworzy okrągłe jezioro Torak, zanim stosunkowo wąskim biegiem płynie w kierunku Krki. Dzięki temu dwustronnemu zasilaniu Skradinski buk jest najbogatszym w wodę i najbardziej rozległym wodospadem regionu. Na ponad 800 m długości i 17 stopniach woda spada łącznie 45,7 metra w dół, rozciągając się przy tym do 400 m szerokości. Widok Skradinskiego buku inspirował autorów do porównań z zasłonami wróżek, z białym śniegiem, który uroczyście toczy się przez ołtarze, z grzmiącym śmiechem i z kroplami wody jak tysiące narcyzów; liczni malarze trudzili się nad odwzorowaniem tego widoku, ale czar tego miejsca zna zapewne tylko ten, kto naprawdę pozwoli mu na siebie działać. Zainteresowani kulturą i historią mogą i tutaj zwiedzać młyny, które kiedyś należały do najważniejszych w kraju. Zboże od Zadaru do Splitu zwożono tutaj, by przetworzyć je na mąkę. Stoi tu też elektrownia wodna, która jednak przy stosunkowo niewielkiej mocy znacznie szkodziła ekosystemowi, tak że po założeniu parku narodowego służy niemal wyłącznie celom informacyjnym i turystycznym. Skradinskim bukiem kończy się też obszar słodkowodny Krki, co najmniej w porach suchych. W zależności od tego, ile wody płynie w Krce, spotkanie ze słoną wodą może nastąpić dopiero 5 kilometrów w dół rzeki. Przy tym słodka woda, płynąca w kierunku morza, tworzy warstwę górną, która może mieć do 7 metrów grubości; pod nią woda morska napiera w głąb lądu. Dalej w stronę ujścia masy wody mieszają się coraz bardziej i Krka staje się słona także na powierzchni. W tym regionie znajduje się również most w Skradinie, który wyznacza granicę parku narodowego.